bizientziaDBH2 - 09.- Lurraren barruko dinamika

Lurraren barneko aldaketak- webgeology

1.- LURRAREN BARRUKO BEROA

Lurraren barrualdea
Gradiente geotermikoa:tenperaturak Lurraren gainazaletik barrualdera duen hazkundea da. Gainazaletik hurbil, gradientea 30ºC ingurukoa da, sakonerako km baloitzeko.
Barruko beroa.png

Beroaren jatorria
1.- Gure planeta duela 4.600 miloi urte sortu zen, hainbat asteroide elkartu zirenean.
2.-500 Mu baino gehiagoan itzelezko meteoritoak jo zuen Lurra --> bero izaugarria sortu
3.-Lurra tamainaz handitu eta tenperaturakgora --> planeta gehiena urtu
- material metalikoak barrualderantz hondoratu --> nukleoa eratu, ia osorik Fe-z osatuta
Fe hondoratzeak à bero handia eragin, marruskaduraren ondorioz
- Uranioa, plutonioa eta torioa --> lurra osatu, desintegratu eta energia erradiazio gisa: harriak berotu
BERO HORREN ZATI HANDI BAT KONTSERBATU
Nukleoa:- Kanpokoa: urtuta
- Barrukoa:presio handi- handien eraginez --> solidoa (ia 5000ºC)

2.- LURRAREN BARRUKO BEROAREN SEINALEAK

- Bolkanismoa: lurrazalaren barruan urtutako harriak gainazalera irtetea.
Sumendiak eta bolkanismoa
Sumendiak- animazioa
- Lurrikarak: lurrazalaren mugimendu zakarrak eta laburrak.

Lurrikarak
- Kontinenten jitoa: kontinenteen higidura horizontalak eta motelak (urrundu- hurbildu).

- Isostasia: lurrazalaren higidura bertikalak eta geldoak dira (hondoratu- altxatu).

Barne beroaren beste ondorio batzuk
- Atmosfera osoan 4000 miloi urte, Lurraren barrualdetik ihes egindako gsek nahasi zirenean.
- Lurra inguratzen duen eremu magnetikoa kanpo nukleoan sortzen da, hura osatzen duen burdin urtua astintzean.
- Zenbait lekutan harri beroak sakoner txikian daude.
- Fenomeno hidrotermaloak

Geiserra

Yellowstone Park

3.- BOLKANISMOA

Lurrean bereizten diren geruzak:
- Lurrazala: 10-70 km., geruza zurruna eta hotza.
- Mantua
- Nukleoa: kanpokoa eta barrukoa.
Luureko geruzak

Magma:

- Lurrazala ohi baino beroago
- Lurrazala mehea
- Harriak ez presio handirik: urtu

- Harri urtuak arinagoak
- Hauek igotzeko joera
- Zartaduraren bat aurkituz gero: SUMENDI ERUPZIO
- Harri urtua isuri egiten da: laba- kolada.

Sumendiak

Produktu bolkanikoak
1.- Gas egoeran: CO2, ur lurruna (S, CO gutxiago)

Sumendietako gasen detektibeak (bideoa)

2.- Likido egoeran
- 1000ºC-tik gora: laba ondo jariatzen da eta azkar egiten du aurrera.
- 700ºC-tik behera laba oso liktsua eta motel egiten du aurrera.
3.- Solido egoeran: piroklastoak
- Bonba bolkanikoak
- Lapilliak
- Errauts bolaknikoak

Ariketak

Bulkanismoa argazkiaetan

4.- SUMENDI- JARDUERAREN MOTAK

Alaska- Sumendi obserbatorioa
Eyjafjallajökulli begirada bat (bideoa)

Mota	Magmaren tenperatura	Leherkortasuna	Arriskugarritasuna	Arriskuak
Jarduera hawaiarra "ezkutu sumendia" Kilauea	Oso altua 1000ºC-tik gora	txikia	txikia	- Oso laba jariakorrak - Hiriak estali
Jarduera estronboliarra "estratosn sumendia"	Ertaina 700-1000ºC-tik gora	Ertaina	Ertaina	- Piroklatoak - Hiriak estali
Jarduera bolkaniarra "domoa"	Baxua 700ºC-tik behera	Handia	Handia	- Hodei sustsuak eta leherketak - Oso suntsitaileak

Hawaiko sumendiak- Elhuyar

5.- LURRIIKARAK

Lurrikarak-Consumer
E H-ko lurrikaren zerrenda
Nola sortzen da lurrikara? (gazt.)
Grafiko intereaktiboa: lurrikarak eta hildakoak

Lurrikarak aztertzen dituen zientzia sismografia da. Zientzialariek lurrikarak aztertzeko eta neurtzeko oso tresna sentikorrak erabiltzen dituzte: sismografoak. Lurrikaren magnitudea Richterren eskalan neurtzen da eta sortzen dituzten kalteak edo ondorioak Mercalliren intentsitate-eskalan neurtzen dira.

Mercalliren eskala	Ritchterren eskala
I.Ez da sentitzen. II. Oso gutxi sentitzen da.	2,5. Ez da sentitzen. Sismografoek erregistratzen dituzte.
III.Sentitzen da, baina ez da lurrikararekin lotzen. IV.Nabaritzen da. Eraikinen barruan ere. V.Jende gehienak nabaritzen du. Zuhaitzak eta zutabeak mugitu egiten dira.	3,5. Gehienek sentitzen dute.
VI.Denek nabaritzen dute. Jendea urduri jartzen da eta objektuak mugitu egiten dira. VII.Eraikinak hustu egiten dira eta gaizki eraikitako eraikinek kalteak pairatzen dituzte; gainontzekoek kalte txikiak baino ez.	4,5. Kalte batzuk gertatzen dira.
VIII.Gaizki eraikitako eraikinak erori egiten dira; gainontzekoetan kalteak gertatzen dira. IX. Eraikinetan kalte handiak gertatzen dira. Zoruan pitzadurak agertzen dira.	6,0. Lurrikara suntsitzailea.
X. Eraikuntza asko erortzen dira eta lurrak pitzadura ugari izaten ditu.	7,0.Lurrikara handia.
XI. Eraikin gehienak eta zubi batzuk erori egiten dira eta lurrean pitzadura handiak agertzen dira. XII.Erabateko suntsiketa. Lurzoruan gorabeherak agertzen dira.	8,0. Lurrikara izugarria.

Ariketak

Kilauea

6.- UHINSISMIKOAK ETA LURRAREN EGITURA

1951-n Beno Gutenerg-ek: Mantua eta nukleoaren arteko mugaren sakonera
Litosfera, geruza zurruna: lurrazal kontinentala (granitoa) edo lurrazal ozeanikoa (basaltoa) + mantuaren gainazaleko zatiak (peridotita).
Geruza hau plaka litosferikoetan banatuta dago. Hiru plaka mota bereizten dira::
- Plaka litosferiko ozeanikoak
- Plaka litosferiko kontinentalak
- Plaka litosferiko mistoak

7.- PLAKA LITOSFERIKOEN MUGIMENDUAK

Lurraren barne- beroaren ondorioz, litosferaren azpiko Mantua konbekzio korronteen bidez mugitzen da.

Korronte hauen bidez plaka litosferikoak hiru modutara mugitzen dira:
- Elkarrengandik aldendu: mantuaren material urtua gainazaleratu bien artetik---Bolkanismoa RIFTA
- Elkarrekin talka egin: dentsitate eta pisurik handienekoa bestearen azpian hondoratu.
1.- Azpian basaltozko lurrazala duen p. ozeanikoa bada --- mantuan hondoratu. SUBDUKZIO_EREMUA sortu.
2.-Bi plakak kontinentalak badira eta granitozko lurrazala badute, azpian geratzen dena ezin da mantuan hondoratu (granito arinagoa peridotita baino)--- bata bestearen barruan sartu, mantuaren gainean.
- Irristatu: bi plaka elkarren contra irristatu, astinduak gertatu eta sismikotasun handiko eremuak sortu.